Weerbaar opvoeden

Een gezin wordt in de context van het voorkomen van radicalisering en extremisme als weerbaar beschouwd wanneer:  

• moeilijke thema’s zoals discriminatie, radicalisering, complottheorieën en extremisme bespreekbaar zijn en signalen vroegtijdig worden herkend; 
• de band tussen gezinsleden is hecht en er is sprake van een open communicatie;
• gezinsleden over de vaardigheden beschikken om extremistische denkbeelden te herkennen en te weerleggen;
• ouders zelfbewust zijn van hun invloed op de ontwikkeling van hun kinderen en deze invloed bewust en effectief inzetten.

Het uitvoeren van een planevaluatie van de interventie Weerbaar Opvoeden verloopt in vijf stappen. 

• Stel een evaluatieteam samen. Betrek minimaal 2 personen: iemand die bij het plan betrokken is geweest of de opdrachtgever én een buitenstaander (bijv. collega met een ander dossier of uit een ander domein) die kritische vragen kan stellen. Kijk voor meer informatie bij Wie voert de evaluatie uit? 
• Ieder teamlid leest individueel het plan van aanpak van de interventie. Bij de beoordeling ervan hanteren ze de Checklist Plan van Aanpak Weerbaar Opvoeden.  
• Bespreek samen de antwoorden op de vragen uit de checklist en formuleer voorlopige uitkomsten van de evaluatie. 
• Bespreek de voorlopige uitkomsten van de planevaluatie met de betrokken stakeholders (bijvoorbeeld opstellers van het plan, opdrachtgevers, uitvoerders). 
• Maak afspraken over het doorvoeren van eventuele verbeteringen, wanneer het plan kan worden goedgekeurd en over de wijze van communiceren over het plan. 

Een procesevaluatie van de interventie weerbaar opvoeden bestaat uit negen stappen. 

1. Stel een evaluatieteam samen van minimaal 2 personen: iemand die bij de uitvoering betrokken is en idealiter iemand die ervaring heeft in het doen van evaluaties en die op afstand van de interventie staat. Kijk voor meer informatie bij Wie voert de evaluatie uit? 
   
   Een procesevaluatie van Weerbaar Opvoeden kan deels door de gemeente zelf worden uitgevoerd. Dit geldt zeker voor het kwantitatieve deel, zoals het vaststellen van het aantal trainingen en het aantal deelnemers. Het kwalitatieve deel vraagt soms specifieke expertise (cultuur-sensitief) vanwege de karakteristieken van de ouders. Denk hierbij aan het bevragen van de ouders over hun ervaringen met de training en hun beoordeling van de inhoud, materialen en opzet van de training en de beoordeling van de trainer, Afhankelijk van deze karakteristieken kan worden besloten om (dit deel van) de procesevaluatie uit te besteden aan een ervaren externe onderzoekspartij. Bekijk de formats en voorbeelden. 
2. Bereid de procesevaluatie voor met behulp van het Format ontwerp procesevaluatie Weerbaar Opvoeden en het Format ontwerp procesevaluatie Weerbaar Opvoeden – Voorbeeld. Bepaal de gewenste bewijskracht van de procesevaluatie. Hoe meer data je verzamelt en hoe meer verschillende bronnen en dataverzamelingsmethoden je gebruikt, des te sterker de bewijskracht van de evaluatie. Een eenvoudige procesevaluatie kan bestaan uit het organiseren van een focusgroep met een aantal ouders dat heeft deelgenomen aan de trainingen en/of vervolgtraining en een focusgroep en trainers en/of samenwerkingspartners. Een procesevaluatie met meer bewijskracht bestaat uit een combinatie van dataverzamelingsmethodes; bijvoorbeeld interviews met deelnemers aan de trainingen Weerbaar Opvoeden, een focusgroep of interviews met trainers, een focusgroep of interviews met samenwerkingspartners, en observaties van de onderzoekers tijdens de trainingen. Ga voor meer tips naar Methoden en Technieken. 
3. Maak afspraken met alle stakeholders over hun inzet en betrokkenheid bij de evaluatie. 
4. Verzamel alle gedocumenteerde, relevante informatie en data over de interventie (plan van aanpak, voortgangsrapportages, uitkomsten van enquêtes et cetera). 
5. Vorm een eerste beeld door de informatie te vergelijken met het oorspronkelijke plan van aanpak. Noteer de eerste bevindingen en welke informatie je mist om de bevindingen kracht bij te kunnen zetten. 
6. Verzamel alle overige data, zoals vastgesteld in het Format ontwerp procesevaluatie Weerbaar Opvoeden en het bijbehorende voorbeeld. 
7. Analyseer de gegevens. Bepaal op basis van deze analyse wat de nodige vervolgstappen zijn voor de doorontwikkeling en borging van Weerbaar Opvoeden (zoals andere doelgroepen, andere wijken, organiseren blijvend bestuurlijk draagvlak). Maak SMART (Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch, Tijdsgebonden) afspraken over de vervolgstappen. 
8. Deel de uitkomsten en de wenselijke vervolgstappen (ook wanneer welke vervolgstappen worden gedaan) in een evaluatierapport met de betrokken stakeholders. 
9. Deel je resultaten en lessen met andere relevante partijen, zoals collega’s van andere (gemeentelijke) organisaties. 

Voor het uitvoeren van een effectevaluatie van de interventie Weerbaar Opvoeden doorloop je negen stappen. Dit stappenplan is specifiek gericht op het inhuren van een externe partij om de effectevaluatie uit te voeren. 

1. Breng de belangrijkste stakeholders op de hoogte van de effectevaluatie, vraag naar welke informatie zij interesse hebben en vraag om hun medewerking. 
2. Bepaal het doel van je effectevaluatie. Ben je geïnteresseerd in alle mogelijke resultaten van de interventie of wil je weten of een specifieke doelstelling wordt behaald? Wil je alleen het resultaat weten of wil je ook onderzoeken welke elementen binnen de interventie dat resultaat beïnvloeden (de werkzame elementen)? Wees in het bepalen van je doel ook realistisch. Neem in de overweging mee of je in de beginfase van de interventie bent (en dus nog de verzameling van data kunt sturen) of dat een groot deel van de interventie al is uitgevoerd en er maar beperkte data beschikbaar zijn. 
3. Stel een uitvraag op voor de effectevaluatie. Kijk voor inspiratie naar deze publicaties. Bepaal de gewenste bewijskracht van de effectevaluatie. Zie voor meer informatie Methoden en Technieken. 
4. Bepaal aan welke kwalificaties de externe partij moet voldoen (zoals ‘ervaring met cultuur-sensitief werken’) en op welke manier de uitvraag kan worden uitgezet (enkelvoudige onderhandse aanbesteding, meervoudige onderhandse aanbesteding, open aanbesteding, via een fonds et cetera). 
5. Zodra voorstellen van externe partij(en) binnen zijn, dienen ze beoordeeld te worden. Gebruik het format voor de uitvraag hierbij als checklist. Hebben de partijen naar behoren op alle vragen antwoord gegeven? Wat is de kwaliteit die ze laten zien op de verschillende onderdelen?   
6. Organiseer een gezamenlijke kick-off zodra de keuze voor een externe partij is gemaakt. Hierin kunnen onder andere afspraken over de samenwerking worden gemaakt. Spreek af op welke manier je als opdrachtgever de voortgang wilt monitoren, wie het vaste aanspreekpunt is, op welke momenten er weer samen om tafel wordt gezeten, et cetera. 
7. Plan een tussentijdse bespreking van de ruwe uitkomsten van de metingen. Dit geeft alvast wat eerste beelden en creëert de gelegenheid om eventueel missende data of informatie alsnog beschikbaar te stellen of het verkrijgen daarvan te plannen. 
8. Presenteer de resultaten van de evaluatie aan de relevante stakeholders. Bepaal samen de benodigde vervolgstappen en communiceer deze wederom naar de benodigde partijen. Maak SMART (Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch, Tijdsgebonden) afspraken over wanneer welke vervolgstappen worden gezet en wie verantwoordelijk is voor welke actie. 
9. Deel de geleerde lessen. Leg de resultaten van je effectevaluatie naast eerdere onderzoeken op hetzelfde terrein: komen de resultaten overeen of wijken ze (sterk) af? Deel je resultaten en lessen met andere relevante partijen, zoals collega’s van andere (gemeentelijke) organisaties. 

• Gebruik maken van lokale, vertrouwde organisaties: trainingen worden uitgevoerd door lokale partijen zoals scholen, buurtcentra, en gemeenschapsorganisaties om vertrouwen en continuïteit te waarborgen.  
• Flexibiliteit in aanpak en inhoud: het programma wordt aangepast aan de specifieke context en kenmerken van de doelgroep, zoals culturele oriëntatie, opleidingsniveau en lokale problematiek.  
• Bevorderen van wederkerigheid en gelijkwaardigheid: ouders leren van elkaar in een sfeer van gelijkwaardigheid, waarbij respect en begrip voor elkaars standpunten centraal staan.  
• Open gesprekken over gevoelige onderwerpen: trainers moedigen ouders aan om moeilijke gesprekken aan te gaan, zonder een moralistische of veroordelende houding aan te nemen.  
• Cultuursensitieve benadering: erkenning van en respect voor de culturele diversiteit binnen de oudergroepen. 

Bij het opzetten, inkopen en implementeren van de interventie weerbaar opvoeden is het belangrijk dat aan verschillende voorwaarden wordt voldaan. Idealiter gebruiken gemeenten die document als een soort checklist bij zowel het schrijven van het bestek als het beoordelen van subsidieaanvragen.  

Stel als gemeente vooraf duidelijke doelstellingen op, wat de hoofddoelstelling en subdoelstellingen van de interventie moeten zijn. Bijvoorbeeld: ouders kunnen kinderen opvoeden tot democratische weerbare burgers die minder vatbaar zijn voor radicalisering.  

Formuleer subdoelstellingen op kennis- en vaardigheidsniveau, bijvoorbeeld:  

• Ouders zijn op de hoogte van kennis en trends en ontwikkelingen rondom polarisatie en radicalisering;  
• Ouders kunnen disfunctionele kernovertuigingen - hardnekkige, negatieve overtuigingen die iemands kijk op zichzelf, anderen en de wereld vervormen en kunnen leiden tot problematisch gedrag, zoals het ontwikkelen van extremistische denkbeelden - herkennen;  
• Ouders hebben kennis van zorgsignalen radicalisering.  
• Ouders zijn in staat in gesprek te treden met hun kind indien er sprake is van zorgsignalen;  
• Ouders zijn in staat signalen van radicalisering en extremisme te herkennen (symboliek, websites, sociale media, fake news, complottheorieën, felle uitlatingen over politiek, nieuws et cetera);  
• Ouders zijn in staat hun kind veiligheid te bieden en te begeleiden op het moment dat er incidenten rondom polarisatie en radicalisering zijn voorgevallen;   
• Ouders zijn in staat hun opgroeiende pubers te normeren en te begeleiden (basis opvoedingsvaardigheden).   

Bij het ontwerpen/inkopen van de een programma rondom weerbaar opvoeden is het belangrijk vooraf na te denken over de communicatie en werving. De meeste ouders zullen zich niet zo snel aanmelden voor een cursus om radicalisering te voorkomen.  

Tegelijkertijd is het wel belangrijk altijd transparant te zijn over de precieze doelstellingen van weerbaar opvoeden en te voorkomen dat alleen ouders met een migratieachtergrond worden geworven.  

Gebruik van data en lokale informatie 

Het is onmogelijk om alle ouders te trainen, vaak zullen uit financiële overweging scherpe keuzes gemaakt moeten worden. Maak gebruik van lokale data (denk aan een Veiligheidsmonitor, de Jeugdmonitor of andere onderzoeken over veiligheid en welbevinden) en informatie uit de persoonsgerichte aanpak (Contra)Terrorisme, Extremisme en Radicalisering (CTER) om te kijken over welke wijken de meeste zorgen bestaan. Zo kan de interventie gerichter en effectiever te werken, door te concentreren op de gemeenschappen of groepen waar de behoefte het grootst is.  

Voorkom eenzijdige benadering op specifieke religieuze of culturele groepen

Stigmatisering is een reëel risico bij de interventie weerbaar opvoeden, omdat alle trainingen het afgelopen decennium altijd gericht zijn geweest op ouders met een migratieachtergrond, specifiek islamitische gezinnen. Zolang aan andere doelgroepen die bijvoorbeeld vatbaar zijn voor rechts- en anti-institutioneel extremisme, geen opvoedkundige programma’s worden geboden, ontstaat (onbedoelde) stigmatisering. Juist omdat het gaat om opvoedprogramma’s met een insteek vanuit primaire preventie, is het belangrijk hierin samen te werken met opvoedbureaus (CJG’s), jeugdgezondheidszorg en welzijnsorganisaties.  

Probeer een koppeling te maken met andere thema’s en opvoedprogramma’s

Vanuit verschillende dossiers zoals radicalisering, huiselijk geweld en ondermijning probeert met behulp van opvoedproramma’s in te zetten op ouders als beschermende factor. In plaats van voor ieder thema apart een opvoedcursus te ontwikkelen, is het veel effectiever om een basistraining te hebben omdat voor veel fenomenen de risico- en beschermingsfactoren grotendeels hetzelfde zijn. Goede communicatie tussen ouders en kind, een balans tussen liefdevol zijn en grenzen stellen, zijn onder andere belangrijke ingrediënten van veilig opvoeden en opgroeien. Dat beschermt zowel tegen ondermijning als radicalisering.  

Wat een dergelijke integrale insteek lastig maakt, is de verkokering van financiering op dit punt. Vanuit ondermijning wordt vaak de eis gesteld dat het expliciet ook over (drugs)criminaliteit moet gaan. Vanuit radicalisering moeten de verschillende vormen van extremisme aan bod komen. Dat kan ondervangen worden door er een module aan te koppelen als ‘hoe bespreek ik lastige thema’s met mijn kind?’. Sommige gemeenten hebben positieve ervaringen dat op deze manier zowel opvoedprogramma’s als burgerschapsprogramma’s ook door andere partijen bekostigd kunnen worden, zoals het Regionaal Informatie- en Expertisecentrum (RIEC).  

Gebruik van algemeen relevante thema's 

Focus de communicatie rond thema’s die ouders van kinderen in de puberteit aanspreken, zoals de invloed van sociale media, beïnvloeding door peers en communicatie met je puber. Deze onderwerpen zijn herkenbaar en relevant voor veel ouders en kunnen de drempel verlagen om deel te nemen aan het programma. Wees wel altijd transparant naar ouders over wat het doel is van de cursus of training.  

Geleidelijke invoering van gevoelige onderwerpen 

In de training zelf moet op een natuurlijk moment een expliciete link worden gelegd met radicalisering en extremisme, bijvoorbeeld in een aparte module. Dit kan worden gedaan door de thema's eerst breder in te leiden (bijv. vervreemding of groepsdruk) en vervolgens de connectie te maken met extremisme als een mogelijke uitkomst daarvan.  

Vermijd het gebruik van polariserende taal 

In plaats van termen als "radicalisering" en "extremisme" centraal te stellen in de werving, kan gekozen worden voor termen als “weerbaarheid” en “veiligheid” die minder beladen zijn, maar wel een opening bieden voor dieper gaande discussies binnen de training. Diverse gemeenten adviseren in de werving thema’s te benoemen die goed aansluiten bij de wensen en worstelingen van ouders: nepnieuws, communicatie met je puber en het bespreken van lastige kwesties. 

Een belangrijke les voor de succesvolle implementatie van de interventie is het effectief gebruik maken van lokale netwerken, welzijnswerk, en jeugdorganisaties. Dit bevordert de inbedding van de interventie in de gemeenschap en versterkt het vertrouwen van ouders.  

Samenwerken met lokale organisaties 

Werk samen met reeds bestaande lokale organisaties zoals buurtcentra, scholen, jongerenorganisaties, en welzijnsinstellingen die al vertrouwd zijn binnen de gemeenschap. Dit vergroot het bereik, toegankelijkheid van de interventie en de duurzaamheid van de interventie. In het verleden zijn externe bureaus en organisaties ingevlogen om deze interventie te verzorgen. Na hun vertrek (bijvoorbeeld na beëindigen van de incidentele subsidie bleek) al het opgebouwde kapitaal en institutioneel geheugen weg.  

Versterken van bestaande programma’s 

Zoek naar mogelijkheden om bestaande lokale opvoedondersteuningsprogramma’s uit te breiden of aan te passen zodat ze elementen bevatten die relevant zijn voor het voorkomen van radicalisering en extremisme. Denk bijvoorbeeld aan de cursussen die door het Centrum Jeugd en Gezin of lokale welzijnswerk geboden worden. Door gebruik te maken van bestaande structuren en kennis wordt continuïteit gewaarborgd, en worden kosten en inspanningen verminderd.  

Competente trainers vanuit verschillende gemeenschappen 

Investeer in de opleiding van diverse lokale trainers die al een vertrouwensband hebben met verschillende soorten ouders. Zorg ervoor dat de betrokken trainers voldoen aan vooraf vastgestelde criteria voor trainersvaardigheden en kennis over radicalisering. Dit kan bijvoorbeeld door het organiseren van train-de-trainer sessies en culturele competentietrainingen. 

Het succes van de interventie hangt sterk af van een aanpak die rekening houdt met de culturele diversiteit van de doelgroep en het opbouwen van vertrouwen tussen trainers en deelnemers.  

Respect voor cultuur en identiteit 

Het is belangrijk dat trainers een diepgaand begrip hebben van de culturele en religieuze achtergrond van de ouders. Betrek daarom trainers met kennis van de verschillende culturele achtergronden, en zorg dat ze de taalvaardigheden hebben om effectief te communiceren met de deelnemers.  

Opbouwen van vertrouwen en wederkerigheid 

Organiseer sessies in een sfeer van gelijkwaardigheid, waar ouders van elkaar kunnen leren en ervaringen kunnen delen zonder oordeel of angst voor stigma. Het creëren van een veilige ruimte voor dialoog is essentieel. Het is nuttig om vooraf duidelijke afspraken te maken met alle betrokkenen over de wederzijdse verwachtingen, zodat er een open en wederkerige communicatie ontstaat. 

De interventie moet flexibel zijn en aangepast en doorontwikkeld kunnen worden aan de specifieke context van verschillende gemeenschappen, ouders, en jongeren.  

Context specifieke aanpassingen 

Pas de inhoud en de aanpak aan op basis van de kenmerken en behoeften van de specifieke doelgroep. Dit kan variëren van culturele oriëntatie tot opleidingsniveau en de mate van betrokkenheid bij de samenleving. Het is belangrijk om regelmatig feedback te verzamelen en de interventie waar nodig bij te sturen.  

Monitoren en evalueren 

Voer gedurende de interventie regelmatige evaluaties uit om de effectiviteit te meten en aan te passen waar nodig. Dit kan bijvoorbeeld door middel van procesevaluaties, feedbacksessies met ouders, en monitoring van veranderingen in kennis en houding ten aanzien van radicalisering. Bepaal – vooraf – duidelijke meetbare indicatoren, zoals het aantal deelnemers, de beoordeling door ouders, en de zelfrapportages van ouders over hun opgedane kennis en vaardigheden.