In Tilburg-Noord zijn tientallen buurtvaders en buurtmoeders actief voor Stichting De Helpende Hand. Ze wonen zelf in de buurt, kennen veel bewoners en komen daardoor soms achter voordeuren die voor professionals gesloten blijven. Buurtmoeder Susan Fikke en wijkveiligheidscoördinator Adryo Toorians van de gemeente Tilburg vertellen hoe buurtouders hun positie in de wijk benutten en samenwerken met professionals.

Bekende gezichten in de wijk

Aan het einde van de middag en 's avonds gaan de buurtouders in groepjes op pad. Ze kijken wat er in de wijk gebeurt en spreken jongeren aan die bijvoorbeeld lang buiten rondhangen of op een donkere plek bij elkaar zitten. “Voor die jongeren zijn wij niet helemaal een vreemd gezicht”, vertelt Susan. “Je ziet elkaar bij de supermarkt en bij de winkels. Je komt elkaar tegen, je zit samen in de bus.” Een gesprek begint daardoor vaak gewoon met vragen. Heb je werk? Waarom ben je nog zo laat buiten? Hoe gaat het thuis?

Soms wordt tijdens zo’n gesprek duidelijk waarom een jongere zo laat buiten is of dingen voor zijn ouders verborgen houdt. Susan herinnert zich een jongere die zijn post voor zijn ouders verborg. “Hij wachtte de postbode op, omdat zijn vader de brieven niet mocht zien. Vervolgens verstopte hij ze onder zijn bed. Op een gegeven moment lagen daar heel veel brieven.” De buurtouders proberen dan uit te zoeken wat er achter zo’n situatie zit. Zijn er schulden? Weten de ouders ervan? Als hulp nodig is, belt De Helpende Hand bijvoorbeeld met schuldhulpverlening of Werk en Inkomen. Ook gaat een medewerker zo nodig mee naar een afspraak.

Buurtouders kijken verder dan de eerste hulpvraag

Soms blijkt pas tijdens zo'n gesprek wat er werkelijk aan de hand is. Een moeder klopte bij een van de buurtouders aan omdat ze haar woonlasten niet kon betalen. Die buurtouder kon helpen met een betalingsregeling of uitstel, maar vroeg eerst waar het geldtekort vandaan kwam. De achttienjarige zoon van de vrouw bleek verschillende voertuigen op zijn naam te hebben staan. Zijn moeder betaalde zijn verkeersboetes vanuit haar uitkering en hield daardoor te weinig geld over voor de vaste lasten.

De Helpende Hand ging met de jongen en zijn moeder aan de slag en nam onder meer contact op met de Rijksdienst voor het Wegverkeer (RDW) om de voertuigen van zijn naam te krijgen. De buurtouders kwamen erachter dat de jongen klusjes deed voor anderen en moeilijk van die groep loskwam. De stichting bleef het gezin ondersteunen en hielp hem uiteindelijk aan een opleiding in de beveiliging. “Het was echt geen makkelijke situatie”, vertelt Susan. “Maar die jongen deed het hartstikke goed. Het gaat nu echt goed met hem.”

De buurtouders laten een gezin na zo'n doorverwijzing niet los. Ze helpen met telefoongesprekken, gaan mee naar afspraken en houden contact als verschillende organisaties betrokken raken. Veel praktische problemen pakken ze zelf op. “Wij zijn hier 24/7”, zegt Susan. “We slaan de brug tussen het systeem en inwoners.”

Weten hoe het is om zelf vast te lopen

Susan kent die afstand tot instanties uit haar eigen leven. Ze werkte jarenlang als ambtenaar en communicatieadviseur, maar raakte na een slecht huwelijk dakloos. Later ging ze in Tilburg-Noord wonen, voedde er haar kinderen op en leefde jarenlang onder de armoedegrens. “Ik was zelf dus ook keihard iemand uit de doelgroep van Stichting De Helpende Hand Tilburg”, zegt ze. Sinds anderhalf jaar zet ze zich via de stichting in voor andere bewoners.

Die ervaring helpt haar om situaties te herkennen die voor iemand van buiten minder vanzelfsprekend zijn. Waarom iemand de post niet meer opent bijvoorbeeld, zich schaamt om hulp te vragen of het vertrouwen in instanties is kwijtgeraakt. Meer buurtouders kennen zulke situaties uit hun eigen leven. Ze wonen zelf in Tilburg-Noord, kennen veel gezinnen en hebben soms vergelijkbare problemen meegemaakt. Daardoor begrijpen ze beter waarom mensen soms aarzelen om hulp te zoeken en nemen ze de tijd om uit te zoeken wat er thuis speelt.

Ieder zijn eigen rol

Adryo ziet de buurtouders als aanvulling op politie, jongerenwerk, buurtsport en andere organisaties. Potentiële buurtouders worden gescreend, hebben een Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) nodig en tekenen een vrijwilligerscontract. Als op straat moet worden ingegrepen, nemen politie of handhaving het over.

Bij vuurwerkoverlast in het Ypelaerpark zag Adryo wat buurtouders vanuit hun eigen positie konden bereiken. Tegen de tijd dat de politie na een melding arriveerde, zijn jongeren soms alweer verdwenen. Een buurtouder die al buiten was, heeft mogelijk gezien wie erbij betrokken was en weet waar diegene woont. “Dan staat die buurtvader een uurtje later aan de deur: ‘Hallo, ik ben buurtvader. Ik heb jouw kind net in het Ypelaerpark een vuurwerkbom zien gooien. Ik doe daar verder niks mee, maar zullen we het er eens even met hem over hebben?’” De buurtouder deelt geen boete uit, maar zit even later wel met de ouders aan tafel. Volgens Adryo wordt de waarde daarvan nog onderschat.

Eén aanspreekpunt bij de gemeente

De buurtouders kunnen met signalen en hulpvragen bij wijkveiligheidscoördinator Adryo terecht. Via de coördinator van de buurtouders zorgt hij ervoor dat die op de goede plek binnen de gemeente terechtkomen. Dat kan gaan om een jongere die hulp nodig heeft, maar ook om signalen over ondermijnende criminaliteit.

Daarnaast regelt Adryo financiering voor bijvoorbeeld vrijwilligersvergoedingen, kantoorbenodigdheden en activiteiten. Ook het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV) ondersteunt de buurtouders. Vanuit het programma kreeg De Helpende Hand geld om buurtouders te scholen en vrijwilligersvergoedingen te betalen. Volgens Susan heeft die steun de stichting ook zichtbaarder gemaakt. “Dankzij het NPLV zijn we beter in beeld gekomen bij de gemeente en de professionals die in de wijk werken.”

Adryo zoekt binnen de gemeente naar manieren om de buurtouders voor langere tijd te ondersteunen. De lijnen met politie, jongerenwerk, buurtsport en andere partners zijn inmiddels kort. In een gezamenlijke WhatsApp-groep zitten onder anderen wijkagenten, boa’s, buurtsportmedewerkers en jongerenwerkers. Als de buurtouders op pad gaan, laten ze dat weten. “Iedereen kan op zo’n moment aanhaken, bellen, iets met elkaar doen”, vertelt Adryo. “Zo zijn we in heel kleine stapjes vertrouwen in elkaar gaan krijgen.”

Benut wat bewoners weten

Voor Susan begint buurtouderschap bij contact met de bewoners. “Het is niet alleen maar even een hesje aan en een rondje door de wijk lopen. Daar begint het pas. Je gaat het gesprek aan, ook met elkaar. Je vormt samen een groep en daar investeer je in.”

Susan vindt het belangrijk dat professionele organisaties de buurtouders serieus nemen in die rol. Ze heeft meegemaakt dat bewoners een initiatief opzetten dat goed loopt, waarna een professionele organisatie het overneemt. Liever ziet ze dat zo’n organisatie het initiatief van bewoners ondersteunt en gebruikmaakt van hun kennis en contacten in de wijk. “Het is verleidelijk om aan die beleidskant te gaan staan en over mensen te praten. Maar we wonen hier zelf. Onze kinderen groeien hier op. We kennen de gezinnen en komen bij mensen thuis. Dat is waar onze kracht zit.”

Na acht maanden samenwerken met de buurtouders noemt Adryo die kennis “goud waard”. “Ze kennen iedere vierkante meter van die wijk, maar ook de wijkbewoners”, zegt hij. Adryo hoopt dat gemeenten die kennis en dat netwerk serieuzer gaan benutten. In Tilburg-Noord zag hij jarenlang geld gaan naar tijdelijke programma’s, onderzoeken en professionals. Bewoners merkten daar volgens hem te weinig van. Dat voedde het wantrouwen: er werd veel óver de wijk gepraat, maar te weinig met de mensen die er wonen. “De politie, boa’s en het welzijnswerk hebben lang gedacht: wij weten hoe het moet. Maar bewoners kennen de wijk én de mensen die er wonen. Ze weten wat er achter de voordeur speelt, welke jongeren extra aandacht nodig hebben en welke gezinnen moeilijk de weg naar hulp vinden. Die kennis mis je als je bewoners niet betrekt.”