Verschillende interventies versterken de weerbaarheid van jongeren om de mate waarin zij openstaan voor extremistische wereldbeelden en radicalisering te verkleinen. Ze richten zich op democratisch burgerschap, inlevingsvermogen, kritisch denken, empathie en sociale vaardigheden. Daarnaast zijn er interventies die jongeren weerbaarder maken tegen online radicalisering door hun mediawijsheid en digitale vaardigheden te versterken.
Om de weerbaarheid van jongeren te versterken kun je inzetten op drie typen interventies.
Drie typen interventies
Jongeren komen steeds vaker in aanraking met nepnieuws en desinformatie, vooral door hun gebruik van sociale media. Via video’s op sociale media en websites verspreiden groepen en individuen extremistische inhoud. Algoritmes kunnen ervoor zorgen dat iemand herhaaldelijk wordt blootgesteld aan dezelfde polariserende of extremistische verhalen. Dit kan leiden tot eenzijdige meningsvorming, het minder gevoelig worden voor geweld en een voedingsbodem vormen voor online radicalisering.
Om zich beter te wapenen tegen beïnvloeding, is het belangrijk dat jongeren leren kritisch naar mediaberichten te kijken. Dit type interventie richt zich op het aanleren van vaardigheden waarmee jongeren op een kritisch constructieve manier door het online medialandschap kunnen navigeren. Het doel is de negatieve effecten van nepnieuws en desinformatie te verminderen.
Wat dit type interventie effectief maakt
Om jongeren weerbaarder te maken tegen misinformatie en nepnieuws, polariserende boodschappen en eenzijdige meningsvorming, is het belangrijk om aandacht te besteden aan kennis en praktische vaardigheden. Daarbij gaat het om:
- het vergroten van kennis over nepnieuws en desinformatie op sociale media en internet;
- het bewustmaken van de mogelijke risico’s hiervan;
- het leren herkennen van nepnieuws en desinformatie in de praktijk.
De interventies werken beter wanneer er aandacht is voor:
- Bewustwording: bewustwording dat online video’s en berichten potentieel radicaliserend en/of polariserend zijn, doordat zij beïnvloedings- en manipulatietechnieken gebruiken.
- Reflectie: het leren van kennis en vaardigheden om mediaberichten kritisch te beoordelen.
- Empowerment: het vermogen ontwikkelen om actief weerwoord te bieden tegen haatberichten en propaganda.
Houd rekening met
Uit evaluaties blijkt dat lessen over mediawijsheid en digitale vaardigheden de kennis van jongeren over nepnieuws, desinformatie en sociale media-algoritmes vergroten. Ook leren zij beter hoe zij misleidende informatie kunnen herkennen en de betrouwbaarheid van bronnen kunnen beoordelen. Daarnaast groeit het bewustzijn van de mogelijke gevolgen van online beïnvloeding voor henzelf en de samenleving.
Ook blijkt dat meerdere lessen van ongeveer 50 minuten niet genoeg zijn om praktische vaardigheden duurzaam te ontwikkelen. Jongeren worden zich vooral bewuster van hun eigen kwetsbaarheid en beperkingen. Dit is een belangrijke eerste stap, maar blijvende gedragsverandering vraagt om herhaling, oefening en meer tijd.
Voorbeeldinterventie
Under Pressure
Een voorbeeldinterventie is Under Pressure, een innovatief lesprogramma dat jongeren weerbaar maakt tegen desinformatie. Under Pressure richt zich op leerlingen in de bovenbouw van het voortgezet onderwijs en mbo-studenten.
Meer weten over radicalisering en het online domein? Bekijk in het verdiepingsdossier ‘online’ van de NCTV wat je in verschillende fasen kunt doen om online radicalisering tegen te gaan .
Deze interventies hebben als doel is om de weerbaarheid van jongeren te vergroten, zodat de voedingsbodem voor ongewenste polarisatie en radicalisering vermindert. Dat gebeurt jongeren te leren zich in anderen te verplaatsen en sociale vaardigheden te versterken en om te leren gaan met verschillen en conflicten. Interventies kunnen zich richten op zowel de online wereld als de fysieke wereld. Ze gebruiken verschillende methodieken, zoals kunst en cultuur in combinatie met lesmateriaal.
Wat dit type interventie effectief maakt
Verschillende elementen helpen bij het versterken van sociale vaardigheden, empathie en het omgaan met spanningen en conflicten. Zoals:
- kunnen opkomen voor eigen belangen, behoeften en opvattingen;
- goed en helder kunnen communiceren;
- om kunnen gaan met conflicten en problemen kunnen oplossen;
- het herkennen begrijpen van gevoelens van jezelf en anderen en om kunnen gaan met je gevoelens.
De interventies werken beter wanneer er aandacht is voor:
- Kennis en bewustzijn: vergroten van kennis en bewustzijn over polarisatie, radicalisering, uitsluitingsmechanismen en de risico’s hiervan.
- Empathie: versterken van begrip voor anderen en inlevingsvermogen.
- Communicatievaardigheden: omgaan met groepsdynamiek, emoties en conflicten door communicatie die wederzijds begrip bevordert en escalatie voorkomt.
Houd rekening met
Binnen dit type interventie kunnen organisaties verschillende kunst- en cultuurvormen inzetten, zoals theater, film en beeldende kunst. Uit evaluaties blijkt dat met name theater, in combinatie met de bijbehorende lespakketten, effectief kan bijdragen aan:
- het stimuleren van overbruggend contact tussen verschillende groepen jongeren, met als doel wederzijds begrip en tolerantie te vergroten;
- het vergroten van de kennis over de reden waarom jongeren kunnen polariseren of radicaliseren;
- het bespreekbaar maken van polarisatie en radicalisering.
Tegelijkertijd geldt een belangrijke randvoorwaarde: theater- en filmprojecten zijn vaak eenmalige interventies en vragen daarom om inbedding in een breder curriculum. Het is te ambitieus om te verwachten dat uitsluitend een voorstelling, een voorbereidende les en nagesprek leiden tot meer blijvende veranderingen in overbruggend contact of kritische reflectie. Voor duurzame effecten zijn herhaling, verdieping en inbedding van het onderwijsprogramma noodzakelijk.
Voorbeeldinterventies
Vreedzaam
Een voorbeeldinterventie is de methodiek Vreedzaam, een schoolbrede aanpak die kinderen leert om positief met elkaar om te gaan, conflicten op te lossen en open te staan voor verschillen. De Vreedzame Wijk helpt kinderen, jongeren, opvoeders en buurtbewoners om samen te werken aan een veilige, eerlijke en betrokken wijk waarin iedereen meedoet.
Achter polarisatie en radicalisering kunnen vragen of zorgen van jongeren schuilgaan die zij moeilijk onder woorden kunnen brengen. Ook hebben sommige jongeren nog weinig kennis over de democratie en het politieke systeem, terwijl zij wel politieke vragen en interesses hebben. Democratische vorming helpt jongeren om de wereld en politiek vanuit verschillende perspectieven te bekijken. Daarnaast leren zij omgaan met de diversiteit in de samenleving en kennismaken met andere ideeën en leefwerelden.
Dit type interventie stimuleert actief burgerschap door jongeren bewust te maken van het belang van diversiteit, persvrijheid en vrijheid van meningsuiting. Ook leren zij welke rol zij zelf kunnen spelen in de samenleving. Zo dragen deze interventies bij aan de ontwikkeling van jongeren tot zelfstandige en kritische burgers.
Scholen en docenten spelen hierin een belangrijke rol, omdat zij vanuit het burgerschapsonderwijs wettelijk de opdracht hebben om jongeren hierin te begeleiden. Zij kunnen daarbij samenwerken met partners uit het jeugdveld om deze rol verder vorm te geven.
Wat dit type interventie effectief maakt
Dit type interventie bestaat uit gastlessen die jongeren helpen om op een respectvolle manier in gesprek te gaan over gevoelige, lastige of gepolariseerde maatschappelijke thema’s. Daarbij is aandacht voor zowel kennisoverdracht als actieve deelname.
De interventies werken beter wanneer er aandacht is voor:
- het vergroten van kennis en bewustzijn rondom maatschappelijk en politieke thema’s;
- het versterken van bewustzijn van de eigen identiteit en begrip voor de identiteit van anderen;
- het stimuleren van kritisch denken, zelfreflectie en relativeringsvermogen;
- het leren van elkaar en met elkaar in gesprek gaan.
Houd rekening met
Evaluaties laten zien dat een belangrijke randvoorwaarde voor succesvolle uitvoering ligt in goede afspraken met deelnemende scholen. Het is belangrijk dat scholen voldoende tijd en capaciteit beschikbaar stellen, zodat zij gastlessen daadwerkelijk inbedden in het onderwijsprogramma.
Voorbeeldinterventies
MIJ en MIJ Jr
Een voorbeeldinterventie is MIJ en MIJ Jr, lespakketten waarin jongeren hun identiteit onderzoeken en leren omgaan met thema’s als vooroordelen, invloeden en radicalisering.