Gemeenten nemen verschillende maatregelen om radicalisering en ongewenste polarisatie te voorkomen. Hoe maak je van losse projecten en initiatieven één gezamenlijke preventieve aanpak? Het bouwstenenmodel van de Expertise-unit Sociale Stabiliteit (ESS) helpt om die samenhang aan te brengen. Lieke Wouterse, senior adviseur bij de ESS, vertelt hoe het bouwstenenmodel is ontstaan, waarom beschermende factoren daarin centraal staan en hoe gemeenten het in de praktijk ervaren.
Waarom ontwikkelde de ESS het bouwstenenmodel?
“De ontwikkeling van het bouwstenenmodel begon eigenlijk met gesprekken die we met gemeenten voerden. We hoorden steeds hetzelfde terug. In de preventie van radicalisering zetten gemeenten bijvoorbeeld weerbaarheidsprojecten en andere initiatieven in, maar een overkoepelende preventieve aanpak ontbrak vaak nog. Gemeenten zochten een 'kapstok': een manier om losse activiteiten onder te brengen in één samenhangende preventieve aanpak. Het bouwstenenmodel biedt daarvoor het benodigde houvast.
Samen met onze beleidsafdeling Weerbare Samenleving (WS) ontwikkelden we de basis van het bouwstenenmodel. Vervolgens toetsten het Verwey-Jonker Instituut en Bureau Omlo, in opdracht van WS en ESS, de wetenschappelijke onderbouwing en breidden zij het model uit met passende interventies. Beschermende factoren staan daarin centraal. Dat zijn factoren die bijdragen aan de weerbaarheid van mensen en gemeenschappen, zodat zij minder vatbaar zijn voor ongewenste polarisatie en radicalisering. Denk bijvoorbeeld aan persoonlijke ontwikkeling, een ondersteunend familienetwerk en een zinvolle daginvulling.”
Waarom staan beschermende factoren centraal in het bouwstenenmodel?
“In het vakgebied van radicalisering en ongewenste polarisatie wordt veel gekeken naar risicofactoren. Omdat wij vanuit het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) willen voorkomen dat mensen radicaliseren, kozen we ervoor om het bouwstenenmodel niet op risico's te baseren, maar op beschermende factoren. Want wie alleen naar risico's kijkt, mist een deel van de oplossing. Daarom staat in het model de vraag centraal: wat maakt mensen weerbaar voor ongewenste polarisatie en radicalisering, welke beschermende factoren kun je versterken en welke interventies dragen daaraan bij?
Daarbij kijken we nadrukkelijk verder dan alleen veiligheid. Ook onderwijs, jongerenwerk, welzijn, het gezin en de sociale omgeving spelen een belangrijke rol. Aan de hand van zes samenhangende bouwstenen laat het bouwstenenmodel zien hoe gemeenten beschermende factoren kunnen versterken. Zo helpt het gemeenten om die verschillende perspectieven met elkaar te verbinden, bestaande initiatieven en interventies in samenhang te bekijken, een bredere preventieve aanpak te ontwikkelen en beter aan te sluiten bij de manier waarop in het sociaal domein wordt gewerkt aan het versterken van beschermende factoren.”
Waarom is zo'n brede preventieve aanpak juist nu belangrijk?
“Het dreigingsbeeld is de afgelopen jaren complexer geworden. We hebben te maken met verschillende vormen van extremisme en veel jongeren radicaliseren in online omgevingen, waar niet altijd zicht op is. Daardoor is het moeilijker geworden om te voorspellen wie radicaliseert en waarom.
Dat maakt het des te belangrijker om te investeren in wat mensen weerbaar maakt. Preventie vraagt daarom om een brede aanpak, waarin verschillende beleidsdomeinen en professionals hun kennis en inzet bundelen.”
Een aantal gemeenten hebben het bouwstenenmodel mogen testen. Wat vonden zij ervan?
“We horen van gemeenten dat zij het bouwstenenmodel een nuttig en overzichtelijk hulpmiddel vinden. Nieuwe beleidsmedewerkers gebruiken het om snel wegwijs te worden in de verschillende bouwstenen en interventies in preventie van radicalisering en polarisatie. Gemeenten die al langer met een preventieve aanpak werken, gebruiken het model juist als naslagwerk om te kijken waar ze al aan werken en waar nog kansen liggen.
Daarnaast gebruiken gemeenten het bouwstenenmodel om het gesprek te voeren met collega's uit verschillende beleidsdomeinen. Doordat iedereen vanuit hetzelfde model werkt, ontstaat een gezamenlijke basis om keuzes te maken over de preventieve aanpak.”
Waar hoop je dat het bouwstenenmodel over een paar jaar aan heeft bijgedragen?
“Uiteindelijk werken we allemaal aan hetzelfde doel: mensen en gemeenschappen weerbaarder maken tegen ongewenste polarisatie en radicalisering. Dit model brengt bouwstenen, beschermende factoren en typen interventies bij elkaar en maakt daarmee duidelijk wat je kunt doen om weerbaarheid te vergroten. Het overzicht en de samenhang is precies waar ik zelf het meest enthousiast van word.
Ik hoop dat het bouwstenenmodel een vanzelfsprekend onderdeel wordt van de manier waarop gemeenten hun preventieve aanpak vormgeven. Dat gemeenten de verschillende bouwstenen en interventies erbij pakken, bekijken hoe alle inspanningen op het gebied van preventie binnen de gemeente op elkaar aansluiten en de verbinding tussen het sociaal domein en het veiligheidsdomein verder versterken.”
Aan de slag met het bouwstenenmodel
Wil je overzicht en samenhang aanbrengen in de preventieve aanpak van radicalisering en ongewenste polarisatie? Gebruik dan het bouwstenenmodel en bekijk op welke factoren en typen interventies je kunt inzetten.