Het verhaal van Joris (35), docent maatschappijleer

Het was enkele dagen voor de publicatie van de film Fitna. De kranten stonden al maanden vol met speculaties en waarschuwingen over wat er zou gebeuren met Nederland als deze film ook werkelijk zou vertoond worden: er zouden rellen uitbreken, kerken zouden moeten beschermd worden en alle inspanningen die de overheid zich de voorbije jaren getroost had om radicalisering tegen te gaan, zouden teniet worden gedaan.

Ik merkte dat dit de klas bezighield. De stoere jongens –onder wie een aantal moslims- maakten zoals altijd flauwe grappen, maar nu over onderwerpen die heel wat serieuzer waren dan ik tot dan van ze gewend was. Dat ze een film zouden maken waarin alle Nederlanders racist worden genoemd en dat ze niet meer naar school zouden komen omdat ze hierna toch geen kansen krijgen. Dit was het moment waarop zij de klas zouden laten zien dat zij het meenden en iedereen moest nu maar eens kleur bekennen. Enkele stillere, teruggetrokken leerlingen (onder wie ook een aantal moslims) leken door deze opmerkingen aangevallen en emotioneel geraakt. Ik vroeg hen wat hun reactie was op de opmerkingen. Er kwam nauwelijks repliek. Ze waren het zat om te worden neergezet als verraders omdat ze nu eenmaal weigerden de tweedeling te maken in de klas die ook buiten in de samenleving aan het toenemen was.

De tussenkomst

De ochtend erop waren ze wel degelijk keurig op school, maar toch besloot ik –na overleg in de leraarskamer- actie te ondernemen. Ik vroeg hen om de klas eens op te delen in verschillende types van mensen of –in het licht van het vak maatschappijleer – verschillende types van jonge burgers. Autochtoon-allochtoon was het eerste wat er geroepen werd. En iedereen was het ermee eens. Dat onderscheid was er nu eenmaal. Op mijn vraag of afkomst ons ook tot andere typen burgers maakt, werd een beetje knorrend gereageerd. Andere onderscheidingen in de klas? Bruine en blonde, dikke en dunne, slimme en minder slimme leerlingen, arme en rijke kinderen. Ze passeerden allemaal de revue. Ik vroeg welke van deze verschillen we in de gaten moeten houden om een klas of een samenleving bij elkaar te houden. Vrij snel was iedereen het erover eens dat de tegenstelling autochtoon-allochtoon geen reden kon zijn om een klas of samenleving in crisis te verklaren. Arm en rijk of slim en minder slim doen er veel meer toe. Zelden geziene unanimiteit in de klas. Enkele weken later was het zover: Fitna verscheen en niet alleen onze klas, maar de hele school liep op de toppen van zijn tenen. Onder het leerkrachtenkorps was intussen een brief verspreid waarin de aankondiging van de film in verband werd gebracht met behoeften van onze leerlingen: we moesten attent zijn voor sentimenten, frustraties en vijandbeelden. Ik nam deze brief er wel even bij, maar eenmaal voor de klas hoefde ik eigenlijk alleen maar terug te verwijzen naar het klasgesprek over de verschillende typen burgers om te voorkomen dat de tweedeling over afkomst en geloof ook in de klas werd doorgedreven.

Resultaten

Toch was er een jongen die duidelijk niet lekker in zijn vel zat met alle politieke uitspraken in de klas. Na afloop nam ik hem even apart en vroeg wat er aan de hand was. Hij gaf aan dat zijn vader erg enthousiast was over Fitna en dat hij helemaal in de war was omdat er op school zo'n groot punt van werd gemaakt. 'We mogen ons land toch wel verdedigen' zei hij. Ik gaf aan dat ik zijn situatie goed kon begrijpen en dat hij zeker weer bij me terecht kon als hij in de war werd gebracht doordat er op school andere accenten worden gelegd dan thuis. Zelf maakte ik een aantekening over deze leerling en nam mij voor om eventueel dit ongemak bij de ouders zelf aan te kaarten. Bij een later gesprek kwam hij niet zonder trots uit voor zijn mening die een aantal cultuur-behoudende elementen bevatte waarin nauwelijks plaats was voor de islam in Europa. Het werd geen gemakkelijke discussie, maar we kwamen er wel uit, niet dat we consensus bereikten, maar wel in die zin dat iedereen het zo ervoer dat hij –hoe scherp sommige uitspraken ook waren- in zijn waarde werd gelaten.

Tips van Joris

  • Betrek alle jongeren bij discussies in de klas
  • Wees attent op politieke uitspraken die gebaseerd zijn op een nare persoonlijke ervaring
  • Neem eens een leerling apart over wie je vermoedens hebt en voer een gesprek over fundamentele levensvragen