Interventie type 5: lokale interventies gericht op versterking weerbaarheid van bewonersgroepen en sociale cohesie

Doelgroep(en) en doelstelling(en)

Opbouwwerk speelt traditioneel een belangrijke rol bij het versterken van de weerbaarheid van kwetsbare groepen en het bevorderen van positieve relaties tussen verschillende bevolkingsgroepen. Andere vormen van interventies zijn bijvoorbeeld mediatie tussen groepen en buurtgesprekken over gevoelige thema’s als inclusie en veiligheid.

Buurtorganisaties, gemeenten en sociaal werkers voeren deze interventies vaak uit, in samenwerking met scholen, religieuze instellingen en maatschappelijke organisaties. Het doel is spanningen te verminderen en wederzijds begrip te vergroten (Zie onder andere Cadat-Lampe e.a., 2020).

In verschillende gemeenten wordt sociaal werk en opbouwwerk actief betrokken bij lokaal beleid rondom polarisatie en radicalisering. Uit onderzoek blijkt dat opbouwwerkers ongewenste polarisatie vooral tegengaan met bestaande methodieken, zoals ABCD, de presentiebenadering, motiverende gespreksvoering, coaching van bewoners en Vreedzaam. DOCK ondersteunt sociaal makelaars met kennis en praktische handvatten om spanningen in de buurt te herkennen, bespreekbaar te maken en verbinding tussen bewoners te versterken. Zie voor meer informatie interventietype 9 en bouwsteen 6.

Op welke bouwstenen en factoren richt dit type interventie zich?

Dit type interventie richt zich op het versterken van sociale cohesie, positieve relaties tussen groepen en de weerbaarheid van gemeenschappen. De nadruk ligt op verbinding, onderling vertrouwen en actieve betrokkenheid bij de buurt en samenleving.

• Bouwsteen 4: sociale omgeving. Binnen deze bouwsteen ligt de nadruk op sociale veiligheid, verbondenheid en steun binnen buurten en gemeenschappen.
  • Sociale netwerken en -normen. Deze interventies dragen bij aan het versterken van prosociale normen en sociale veiligheid binnen buurten en gemeenschappen.
  • Weerbaarheid van gemeenschappen. Deze interventies vergroten kennis en bewustwording binnen gemeenschappen en versterken sociale ondersteuning vanuit de gemeenschap. Daarnaast ondersteunen zij gemeenschapsleiders en stimuleren zij netwerkvorming.
• Bouwsteen 5: samenleving. Binnen deze bouwsteen ligt de nadruk op maatschappelijke betrokkenheid, sociale cohesie en positieve verbinding tussen groepen.
  • Maatschappelijke betrokkenheid en sociale cohesie. Deze interventies bevorderen binding met de samenleving, positief contact tussen diverse groepen en actieve deelname aan gemeenschapsprojecten. Daarnaast versterken zij gezamenlijke betrokkenheid, netwerkopbouw in de buurt en het benadrukken van gedeelde identiteiten en belangen. 

Werkzame elementen binnen dit type interventie

De werkzaamheid van deze interventies hangt vooral samen met het stimuleren van positief contact, onderling begrip en gezamenlijke betrokkenheid binnen buurten en gemeenschappen, denk aan:

• het stimuleren van (positief) sociaal contact tussen verschillende groepen;
• het benadrukken van gemeenschappelijke identiteiten en gedeelde belangen
• het versterken van sociale normen die inclusie, respect en diversiteit ondersteunen;
• perspective-taking: aanmoedigen dat individuen zich in positie van anderen verplaatsen;
• het corrigeren van misinformatie en vooroordelen door het aanbieden van betrouwbare en feitelijke informatie.

Randvoorwaarden voor uitvoering en werking van dit type interventie

Voor verschillende typen interventies gelden specifieke randvoorwaarden. Voor interventies die zich richten op overbruggend contact tussen groepen in een wijk zijn de volgende randvoorwaarden van belang.

• Alleen contact tussen groepen is niet genoeg om vooroordelen te verminderen. Oppervlakkig of negatief contact kan polarisatie juist versterken. Positieve effecten ontstaan vooral door kwalitatief goed, positief en verbindend contact dat angst vermindert en empathie vergroot. Hoe duurzamer en intensiever het contact, hoe groter het effect.
• Initiatieven in wijken hebben meer kans van slagen wanneer organisaties mensen niet primair aanspreken op wat hen onderscheidt, zoals hun etnische, religieuze of culturele achtergrond. Meer effect ontstaat juist vanuit wat mensen verbindt, zoals hun rol als ouder, buurtbewoner of sporter, of vanuit gedeelde belangen en doelen. Onderzoek laat zien dat vooral projecten op basis van gezamenlijke interesses of activiteiten effectief zijn. Een voorbeeld is sport. 

Voor interventies die zich richten op dialoog tussen groepen gelden onder meer de volgende randvoorwaarden (Taouanza, Felten & Keuzenkamp, 2016):

• voorkom gevoelens van angst of spanning die kunnen ontstaan wanneer mensen in contact komen met personen uit een zichtbaar andere groep; 
• zorg voor een ontspannen ontmoeting zonder afleiding of concurrerende taken; 
• vergroot vooraf de kennis tussen groepen, bijvoorbeeld door aandacht voor intercultureel begrip, historische context en culturele sensitiviteit;
• vrijwillige deelname vergroot de kans dat dialoogbijeenkomsten leiden tot de gewenste resultaten.

Specifieke voorbeelden van interventies binnen deze algemene categorie

Er zijn verschillende interventies die bijdragen aan het versterken van bewonersgroepen en sociale cohesie, zoals PBS in de Wijk, de Vreedzame School/Wijk, Tegengeluid en Perspectief. Hoewel deze methodieken doorgaans niet specifiek gericht zijn ontwikkeld op het tegengaan van ongewensten polarisatie, kunnen zij daar indirect wel aan bijdragen door positieve interacties, wederzijds begrip en sociale verbinding te stimuleren.

Tip

Voor praktische voorbeelden en handvatten om polarisatie in buurten aan te pakken en verbinding te versterken, zie: Van Wonderen (2019), Handreiking Van polarisatie naar verbinding in buurten van het Kennisplatform Integratie & Samenleving.